Chùa Đức Sơn (xã Vạn An, tỉnh Nghệ An) được xây dựng từ thời Trần trên vùng đất cổ thuộc thành Vạn An xưa. Năm 2001, chùa Đức Sơn được Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng là di tích lịch sử kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia.

Ông Lê Quang Hường, quản lý cụm di tích cho biết, chùa còn có tên nôm là “Chùa Nầm” bởi thời Lý - Trần vùng đất này được gọi là “Kẻ Nầm”. Là công trình kiến trúc cổ, chùa Đức Sơn có vị trí cảnh quan đẹp quay về hướng Đông Bắc.

Dù có nhiều thay đổi, biến động, chùa phải phục dựng sửa chữa nhiều lần, nhưng vẫn giữ được những nét cổ xưa riêng có. Hiện tại, đây còn giữ được các công trình kiến trúc như: cổng chùa, sân, bàn thờ thập loại chúng sinh, lầu hộ pháp, nhà lục đạo, nhà tổ, chùa hạ, chùa thượng. Trong đó, hệ thống tượng pháp - linh hồn của ngôi chùa vẫn giữ vẹn nguyên.

Chùa hiện còn lưu giữ được 38 pho tượng cổ có tuổi đời trên dưới 200 năm gồm nhiều thể loại, tạo thành một hệ thống tượng pháp phong phú, độc đáo. Các pho tượng ở Đức Sơn tự không những chứa đựng giá trị tâm linh mà còn mang giá trị nghệ thuật cao.

Đặc biệt nhất của ngôi chùa này là hiện đang lưu giữ được 210 bản khắc kinh mộc cổ được làm từ gỗ thị, gỗ mực, mềm, bền. Bản nhỏ nhất rộng 18cm, dài 50cm, bản lớn nhất có kích thước 30x80cm. Trên các bản khắc có nhiều chữ Hán được đục, chạm trái, để in ấn lưu truyền kinh phật.

Những mộc bản này được khắc trên gỗ thị, vừa dẻo, vừa dai lại giữ được lâu và nhẹ. Nội dung của các bản kinh đều khuyến khích con người hướng thiện, bỏ tâm tà ác, bỏ các thói hư, tật xấu, bỏ các hủ tục mê tín dị đoan, trai giữ tam cương ngũ thường, gái giữ tam tòng tứ đức, hiếu thảo với ông bà cha mẹ, khuyến khích tinh thần yêu nước, thương nòi...

Nằm trong cùng một khuôn viên với chùa Đức Sơn là đền Đức Sơn. Đền Đức Sơn trước đây còn được gọi là Võ miếu, đền thờ Thánh Mẫu. Đây là điểm đặc biệt bởi có sự hòa quyện giữa Phật giáo và Đạo giáo. Chùa Đức Sơn và ngôi đền cùng tên dựa vai vào nhau như thể khó có thể tách rời.

Đền Đức Sơn có kiến trúc đa dạng, gồm nhiều hạng mục, như cổng tam quan, 3 tòa hạ, trung, thượng điện, miếu, bia. Điều đặc biệt là hạ điện và trung điện của đền kết nối với nhau bằng 2 dãy hành lang dài, lợp ngói, khép kín, ở giữa có trung điện. Các công trình khác của đền như tam quan, dinh, miếu... tuy không đồ sộ nhưng được xây dựng trong một không gian đối xứng, hài hòa.

Ông Vương Hồng Thái, Chủ tịch UBND xã Vạn An cho biết, vào các ngày sóc vọng người dân bản địa vẫn thường đi lễ cả 2 nơi. Còn lễ hội đền được tổ chức vào ngày mùng 3 tháng 3 hằng năm để tri ân Thánh Mẫu, người đã chở che dân chúng tránh những tai ách, khó khăn.