Lễ hội đền thờ Nguyễn Xí: Gìn giữ những giá trị văn hóa của xứ Nghệ

Giáo dục truyền thống yêu nước

Khởi nguồn của lễ hội đền thờ Nguyễn Xí là lễ mừng công của Đại Tộc, lễ Kỳ Phúc và lễ Bạch sắc Hồng Đức năm thứ 3 (1473) của vua Lê Thánh Tông, phong thần cho Thái sư Cương Quốc công, kiêm ngày giỗ của Quốc phu nhân - Lê Thị Ngọc Lân (tức vợ chính thất của đức Tổ). Lễ hội đền Nguyễn Xí gắn với công lao hiển hách của vị “khai quốc công thần triều Lê”, cùng con cháu dòng họ nối đời có công chống giặc ngoại xâm, bảo vệ Tổ quốc và xây dựng đất nước.

Quang cảnh đền thờ Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí tại xã Đông Lộc, Nghệ An. Ảnh: Nguyễn Diệu

Giai đoạn đầu, lễ hội mang dấu ấn văn hóa dòng họ. Về sau, trong quá trình giao lưu, tiếp biến giữa văn hóa dòng họ (đóng vai trò hạt nhân) với văn hóa cộng đồng làng - xã - vùng - miền, lễ hội đền thờ Nguyễn Xí phát triển thành một lễ hội mang màu sắc văn hóa xứ Nghệ. Lễ hội được tổ chức vào các ngày 29, 30 tháng Giêng và ngày mồng một, mồng hai tháng Hai âm lịch (năm nào tháng Giêng thiếu thì tổ chức vào ngày 28, 29), tại khuôn viên đền thờ Nguyễn Xí.

Nhiều tiết mục văn nghệ phục vụ bà con, Nhân dân tại sự kiện. Ảnh: Nguyễn Diệu

Theo phong tục, từ ngày 25 tháng Giêng, Hội đồng gia tộc họ Nguyễn Đình phải ngừng mọi công việc cúng cầu siêu, giải hạn, xin quẻ... để tập trung tổ chức lễ hội thật tốt. Gia tộc phân công con cháu tiến hành dọn dẹp vệ sinh đền, khu lăng mộ, các khu vực xung quanh đền và toàn bộ đồ tế khí trong đền; tạo mọi điều kiện cho con cháu và du khách thập phương về tham dự lễ hội, đảm bảo tốt việc phòng chống cháy nổ trong đền thờ và khu vực phụ cận. Hướng dẫn du khách, con cháu thực hiện tốt phần lễ tại đền thờ. Tổ chức các lễ nghi một cách nghiêm túc, văn minh, tiết kiệm.

Các bước đại tế diễn ra chặt chẽ theo quy định của Hội đồng gia tộc. Nội dung bài chúc văn đại tế mời tổ tiên, tướng lĩnh, quan chức, binh lính đã tham gia trận mạc chống quân Minh và những người khai hoang lập làng về đền để nghe những lời chúc tụng, tri ân của con cháu và lời nguyện cầu của con cháu mong được che chở, phù hộ độ trì.

Lễ hội được tổ chức từ ngày 17 - 19/3 (tức 29/1 - 1/2 Âm lịch). Ảnh: Nguyễn Diệu

Sau lễ Đại, 16 giờ ngày mồng một tháng hai Âm lịch, con cháu dòng họ Nguyễn Đình tổ chức lễ tạ với đức Tổ và các vị thần linh. Lễ hội đền Nguyễn Xí diễn ra tuần tự như những lễ hội cổ truyền khác như: lễ khai quang ngày 17, lễ rước và lễ yết cáo ngày 29 tháng Giêng. Ngày nay, vào ngày 29 tháng Giêng, sau phần đón tiếp đại biểu, còn có văn nghệ chào mừng và lễ dâng hương tại đền thờ Nguyễn Xí.

Với nhiều hoạt động đặc sắc. Ảnh: Nguyễn Diệu

Về phần hội, có các hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, hội thi cắm trại, bóng chuyền và các trò chơi dân gian phong phú, tạo không khí vui tươi, phấn khởi cho nhân dân địa phương và du khách thập phương khi đến với lễ hội.

Thái sư Cương Quốc Công Nguyễn Xí

Vua Gia Long niên hiệu thứ nhất, ngày 09 tháng 09 năm 1802 chiếu rằng: “Hậu duệ của cựu Lê Công thần Nguyễn Đình Xanh hãy kính cẩn mà biết rằng: Tổ tiên của ngươi - Thái sư Cương Quốc Công Nguyễn Xí là người đã giúp Lê triều đánh tan giặc Minh mở mang đất nước. Công lao được xét vào bậc nhất, từng được phong thưởng thêm nhiều chức tước, đã cùng đất nước vui vầy... Gia thanh của Tổ, nhà ngươi đều biết. Nay đất trời đã yên định, bốn bề đã trong lành, xét theo đạo đức và công lao mà sử sách đã ghi chép, tôn vinh và theo phép tắc điển chương của Quốc gia, Trẫm chuẩn lệnh cho ngươi được hưởng chế độ ấm tử, được miễn công việc sưu dịch để chỉ lo việc tế tự ngài Nguyễn Xí. Lại cho thêm hai người lấy trong họ tộc làm sải phu, cũng được miễn sưu dịch để chăm lo việc thu nạp nơi đền thờ. Hãy theo đúng nguyên tắc mà làm đầy đủ thêm điền lệ.
Kính vậy thay! Lởi chiếu đặc biệt này.”

Ngày 31/12/2020, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2280/QĐ-TTg về việc xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt đối với Đền thờ và Lăng mộ Nguyễn Xí. Ảnh: Nguyễn Diệu

Đền thờ Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí được xây dựng năm 1467 (Đinh Hợi) - hai năm sau khi Nguyễn Xí qua đời. Vua Lê Thánh Tông ban dụ xuất kinh phí xây dựng đền thờ Cương Quốc công Nguyễn Xí theo chế độ “quốc tạo, quốc tế” có nghĩa là nhà nước lập đền và nhà nước phụng thờ. Cùng năm, vua Lê Thánh Tông ban Ngự tứ thạch bi và Ngự tứ mộ chí (cho dựng bia đá và dựng mộ chí Cương Quốc công). Với dáng dấp kiến trúc thời Lê, đền được xem là một trong những ngôi đền linh thiêng, cổ kính, độc đáo vào hạng bậc nhất xứ Nghệ.

Tộc phả họ Nguyễn Đình (xã Đông Lộc, tỉnh Nghệ An) do Hội đồng gia tộc tái bản năm 1993 có chép: “Thái sư Cương Quốc Công Nguyễn Xí sinh năm Đinh Sửu (1397) tại làng Thượng Xá (nay là xã Đông Lộc, tỉnh Nghệ An). Lớn lên ông theo Thái tổ Cao Hoàng đế khởi nghĩa Lam Sơn, cùng người anh tên là Nguyễn Biện vượt núi băng sông, mũ rơm tên đá, lập nên công to đại định”.

Lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng tâm linh của Nhân dân mà còn giáo dục truyền thống văn hóa và chống ngoại xâm của dân tộc. Ảnh: Nguyễn Diệu

Dưới cờ nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi làm chủ soái, danh tướng Nguyễn Xí (1397 - 1465) là một trong 40 công thần khai quốc, ông từng 10 năm nếm mật nằm gai, cùng anh trai là tướng Nguyễn Biện (1394 - 1423), đóng góp to lớn vào công cuộc kháng chiến chống quân Minh, giải phóng đất nước thoát khỏi 20 năm dưới ách đô hộ bạo tàn của chúng. Tư tưởng “trung quân ái quốc”, trong 33 năm giai đoạn đầu của triều Hậu Lê, ông là trụ cột nhiếp chính 4 đời vua Thái Tổ, Thái Tông, Nhân Tông, Thánh Tông.

Ông mất giờ Thân ngày 30 tháng 10 năm Ất Dậu (1465) tại Thăng Long, hưởng thọ 69 tuổi. Nghe tin ông mất, vua Lê Thánh Tông buồn than "Từ khi khai quốc đến nay chẳng ai được như ngươi", vua bỏ triều 3 ngày không ngự, ban nhiều tặng vật, cấp mọi thứ nghi trang tế lễ, 100 quan tiền, và sai quan hữu ty lo liệu mọi việc, nhà vua còn tặng ông danh hiệu Thái sư Cương Quốc Công đặc ân khai quốc. Từ xưa đến nay người làm bề tôi mà lúc sống được phong, khi chết được tặng, văn ngợi ca vinh quang không dứt, thật không ai sánh nổi với ông.

Thái sư Cương Quốc công Nguyễn Xí được thờ tại đền. Ảnh: Nguyễn Diệu

“... Xét Nguyễn Xí khí độ trầm hùng, tính người cương đại, giúp Cao Hoàng khi mở nước, trăm trận gian nan. Phò Tiên Khảo lúc thủ thành, hết lòng giúp rập, ra vào hết chức phận tướng văn, tướng võ. Trước sau giữ trọn tiết làm tôi làm con, giữ mình có đạo, hồn nhiên như ngọc chẳng khoe tươi. Nghiêm mặt ở triều lẫm liệt như thanh gươm mới tuốt. Các quan đều trưởng mộ phong thái, bốn biển đều ngưỡng vọng uy danh” - Vua Lê Thánh Tông nói về Tướng quốc Nguyễn Xí.

Để tưởng nhớ, tôn vinh, ngưỡng vọng vị danh tướng danh thần kiệt xuất của dân tộc, vị Thánh Tổ của một trong những dòng họ sớm có mặt từ buổi đầu khai ấp lập làng nơi miền duyên hải, dần phát triển ra khắp xứ Nghệ. Hàng năm các thế hệ con cháu của Cương Quốc Công tổ chức Lễ hội ngay tại khu vực đền.

Tác giả: Nguyễn Diệu

Nguồn tin: vanhoavaphattrien.vn